Kültürel Mirasın Korunmasında Sürdürülebilir Malzeme Yaklaşımı ve HMSA Platformu
Sürdürülebilirlik, özellikle Birleşmiş Milletler’in 2030 Gündemi ile birlikte, ekonomik, sosyal, çevresel ve kültürel boyutları içeren bütüncül bir kavram olarak ele alınmaktadır. Kültürel miras alanında sürdürülebilirlik, yalnızca fiziksel korunmaya değil; aynı zamanda kültürel kimliğin, zanaatkârlığın ve yerel bilgi birikiminin sürekliliğine işaret etmektedir. Tarihî yapıların korunmasında malzeme odaklı sürdürülebilirlik, son yıllarda giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Geleneksel yapı malzemeleri, yerel ve düşük karbonlu özellikleri nedeniyle sürdürülebilirlik ilkeleriyle doğal uyum göstermektedir. Ancak bu potansiyelin sistematik olarak değerlendirilmesi için bilimsel ve sektörel bilgi paylaşımının kurumsallaşması gerekmektedir. Bu çalışma, söz konusu gereksinimden hareketle kurulan Tarihi Yapılar için Malzeme ve Sürdürülebilirlik Platformu (HSMA)’nın konumlanışını tartışmaktadır.
Kuramsal Çerçeve ve Uluslararası Yapılanma
Sürdürülebilirlik, kültürel miras alanına üç temel düzlem üzerinden yansımaktadır: Çevresel sürdürülebilirlik, kültürel/toplumsal sürdürülebilirlik ve ekonomik sürdürülebilirlik. Özellikle malzeme bağlamında geleneksel malzemelerin düşük enerji tüketimi ve tamir edilebilir karakteri, sürdürülebilirliği destekleyen önemli bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Aşağıdaki Tablo 1, kültürel miras ve sürdürülebilirlik ilişkisini kurumsal düzeyde ele alan başlıca yapıları özetlemektedir:
| Kurum / Platform | Odak Alanı | Türkiye’de Yansımaları |
|---|---|---|
| UNESCO Dünya Mirası Merkezi | Sürdürülebilir kalkınma ve miras yönetimi | Dünya Miras Alanları Yönetim Planları |
| ICOMOS SDGs Working Group | Miras ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri | ICOMOS Türkiye çalışmaları |
| ICCROM | Eğitim ve kapasite geliştirme | Eğitim ve işbirliği programları |
| Avrupa Konseyi (Faro Sözleşmesi) | Toplum odaklı miras | Sözleşmeye uyum süreçleri |
(Bu kurumların politika belgeleri, mirasın sürdürülebilir kalkınmada aktif bir unsur olduğunu vurgulamaktadır.)
| Kurum / Yapılanma | Uluslararası Karşılığı | Tarihi Yapılarla İlişkisi |
|---|---|---|
| UNESCO Türkiye Milli Komisyonu | UNESCO Dünya Miras Sözleşmesi | Dünya Miras Alanlarında sürdürülebilirlik ilkelerinin yaygınlaştırılması ve alan yönetimi süreçlerine danışmanlık |
| Kültür ve Turizm Bakanlığı | UNESCO – ICCROM – ICOMOS ile eşgüdüm | Tescilli kültür varlıklarının korunması, restorasyon destekleri ve koruma–kullanma dengesinin gözetilmesi |
| ICOMOS Türkiye | ICOMOS International | Bilimsel koruma ilkelerinin geliştirilmesi ve iklim odaklı miras politikalarına katkı |
| Yerel Yönetimler | Climate Heritage Network | Alan yönetimi, sürdürülebilir turizm ve yerel ölçekte koruma politikalarının uygulanması |
| Üniversiteler | Akademik Ağlar | Sürdürülebilir malzeme, koruma teknolojileri ve risk analizi alanlarında araştırma ve eğitim |
Tarihî Yapılarda Malzeme ve Sürdürülebilirlik Döngüsü
Tarihî yapılarda malzeme seçimi yalnızca teknik kriterlerle değil; aynı zamanda kültürel, toplumsal ve çevresel etkiler bağlamında değerlendirilmelidir. Bu bağlamda geleneksel ve çağdaş malzemelerin sürdürülebilirlik açısından değerlendirilmesine yönelik başlıca ölçütler şunlardır:
- Üretim sürecinin enerji ve kaynak verimliliği
- Yerel temin edilebilirlik
- Onarım ve yeniden kullanım olanakları
- Malzemenin yapı fiziği ile uyumluluğu
- Yerel zanaatkârlığa katkısı
- Karbon ayak izi ve yaşam döngüsü etkisi
DÖNGÜSÜ
Geleneksel ve yerel kaynaklar.
Enerji ve kaynak verimliliği.
Düşük karbon ve yaşam döngüsü.
Bakım ve yeniden kullanım.
Kültürel katkı ve zanaat.
Uzun dönemli sürdürülebilirlik.
Türkiye Bağlamı ve HMSA Platformu’nun Konumlanışı
Türkiye’de kültürel mirasın korunmasına ilişkin güçlü bir kurumsal yapı bulunmasına rağmen, malzeme sürdürülebilirliği özelinde disiplinler arası bilgi paylaşımının sınırlı olduğu görülmektedir. HSMA Platformu, bu boşluğu doldurmayı amaçlayan bir yapı olarak:
- Akademik bilgi ile uygulama deneyimini buluşturmakta,
- Geleneksel ve yeni malzemeleri sürdürülebilirlik ilkeleriyle ele almakta,
- İyi uygulama örneklerini görünür kılmakta,
- Sektörel ve akademik aktörler arasında köprü kurmaktadır.
Sürdürülebilirlik yaklaşımı, kültürel mirasın korunmasında zorunlu ve bütüncül bir çerçeve sunmaktadır. HSMA Platformu’nun sunduğu malzeme odaklı bakış açısı, koruma uygulamalarında yerel zanaatin desteklenmesine, çevresel etkilerin azaltılmasına ve bilimsel bilgi üretiminin yaygınlaştırılmasına katkı sağlayacaktır. Kültürel mirasın sürdürülebilirliğinde malzeme ölçeği, fiziksel kalıcılığın yanı sıra kültürel kimliğin korunması açısından kritik bir role sahiptir. HSMA Platformu, bu alandaki kuramsal ve uygulama temelli boşluğu dolduran yenilikçi bir girişim olarak değerlendirilebilir.
- Aithal, A. (2018). Sustainability in heritage conservation. International Journal of Heritage Studies, 24(5).
- ICCROM. (2016). Sustaining cultural heritage: Achievements and challenges.
- ICOMOS. (2019). Cultural heritage and the sustainable development goals: Policy guidance.
- UNESCO World Heritage Centre. (2015). Policy for the integration of a sustainable development perspective.
- United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development.
- Yıldırım, M., & İnce, F. (2022). Kültürel miras alanlarında sürdürülebilirlik yaklaşımları. Kent Akademisi Dergisi.