Harç ve Sıvalar

GİRİŞ

Tarihi yapıların restorasyon ve koruma çalışmaları büyük bir titizlik ve dikkat ister.
Eski yapıların sağlıklı olarak onarılabilmesi ve yaşayabilmesi için restorasyon aşamasında yapıya yeni girecek malzemelerin mevcut özgün malzemelerle uyumlu olması gerekir. Aksi takdirde yapılan restorasyon yapının ömrünü kısaltabilir hatta yapıya zarar verebilir. Ne yazık ki yapılan bir çok restorasyon çalışmasında özgün malzemeyle uyumlu olmayan harç ve sıvaların kullanılması sonucu restorasyon sonrasında bir çok problemle karşılaşılmaktadır. Örneğin bağlayıcı olarak piyasada kolaylıkla bulunabilen, işlenebilirliği ve prizlenme süresi kısa olan portland çimentosu kullanılmaktadır. Yoğunluğu ve ısıl iletkenlik katsayısı yüksek olan bu tür ürünler yoğuşmaya yol açarak rutubet oranının artmasına neden olmaktadır. Ayrıca yapı malzemesine suda çözünebilen tuzlar yüklenmektedir. Dolayısıyla özgün malzeme bundan zarar görmekte ve anıtın yıpranma hızı da artmaktadır.
Bu kapsamda onarım malzemelerinin özelliklerinin iyi bilinmesi gerekir. Onarım aşamasında gerek özgün malzemeler gerekse yeni kullanılacak malzemeler tüm özellikleri bakımından sınıflandırılmalıdır. Harç ve sıvalarında kimyasal içerikleri ve fiziksel özellikleri saptanmalıdır. Bu durum yeni malzemenin yapının özgün malzemeleriyle uyumlu olması için önemlidir.

HARÇ VE SIVALAR

Harç ve sıvalar dönemlerinin yapı teknolojisi hakkında bilgi veren önemli kaynaklardır. Çünkü bölgelere göre değişen geleneksel yöntemler ve malzemelerle hazırlanmışlardır. 

Yapının özgün malzemesiyle uyumlu ya da ona benzer malzeme kullanımı için özgün malzemenin yapıldığı dönemdeki hazırlama-uygulama tekniklerini, bağlayıcıları ve katkı maddelerini iyi bilmek gerekir.
Çimentonun bulunmasına kadar geçen süreçte yapıların inşasında kireç harç ve sıvaları kullanılmıştır.

Kireç ve Özellikleri

Kirecin hammaddesi kalsiyum karbonat minerallerinden oluşan kireç taşlarıdır. Karbondioksit gazının ısıl etken sonucu yapıdan ayrılması sonucunda sönmemiş kireç diye bilinen calsiyum oksit oluşur. Sönmüş kireç ise calsiyum oksitin havada bulunan nem ile reaksiyona girerek kalsiyum hidroksite dönüşmesi ile elde edilir.

Kireç taşlarının büyüklüğü, gözenekliliği, su/kireç oranı, sıcaklık, karıştırma gibi faktörler kirecin özelliklerini etkilemektedir.
Kireç harçları ve sıvalarının hazırlanmasında çeşitli katkı maddeleri kullanılmaktadır. Agregalar bunlardan biridir. Dolgu malzemesi olarak kullanılan agregalar dere ve taş ocaklarından elde edilmektedir. Bunun yanında eskiden ustalar harç ve sıvaların dayanımlarını arttırmak için içine kan, yumurta, albümin, peynir, reçine gibi organik veya pişmiş toprak gibi (Kırılmış ve öğütülmüş olarak) inorganik maddeler katarlarmış. Bu maddelerden bazıları sertleşmeyi sağlamak bazıları sertleşmeyi geciktirmek bazıları ise sertleşmeden sonra dayanımı arttırmak için kullanılmışlardır.
Bazı yerlerde ise saman, bitki lifleri, hayvan kılları hatta insan saçı kireç ve alçı sıvalarda (kıtıklı sıva) bağlayıcı olarak kullanılarak bu malzemelerin dayanım güçleri arttırılmıştır.

Kireç Harçları

Kireç harçları dolgu malzemesi olarak kullanılan agregaların kireç ile reaksiyona girip girmemesine göre hidrolik ya da hidrolik olmayanlar diye sınıflandırılabilir. Hidrolik olmayanlar taş ocaklarından ya da dere yataklarından toplanan agregaların kullanılmasıyla yapılan ve kirecin havadaki karbondioksit ile sertleşmesi sonucu oluşan harçlardır.

Hidrolik harçlar ise dolgu maddeleri olarak kum, puzzolana, kırılmış taş, mermer ve tuğla parçacıkları ile hazırlanan ve su ile kimyasal reaksiyona girerek sertleşen harçlardır. Puzzolana kireçle birleşerek su karşısında sertleşme özelliği kazanan ve bağlayıcı olarak kullanılan bir çeşit volkanik topraktır. Daha çok Romalılar tarafından kullanıldığından Roma Çimentosu olarak da bilinir. Harç ve sıvaların dayanımları dolgu maddelerinin ebatları ve kalitesiyle yakından ilgilidir

Horasan Harcı

Horasan kırılmış ya da öğütülmüş pişmiş toprak ürünleridir. Horasan harcı ise tuğla, kiremit vb maddelerin kireç ile karıştırılması ile elde edilmiştir. Bazı uygulamalarda içine kum da katılmıştır.

Eski Türk yapım teknolojisinde en çok kullanılan harçlardan biri horasan harcıdır. Bizans, Selçuklu ve Osmanlı eserlerinde hidrolik özelliklerinden dolayı özellikle sarnıç, su kemeri, hamam gibi yapılarda yaygın olarak horasan harcı kullanıldığı bilinmektedir.

Yapılan teknik araştırmalar sonucunda İyi kalitede bir horasan harcı yapımını etkileyen faktörler şu şekilde sıralanabilir;

Kullanılan tuğla veya pişmiş toprağın iyice pişirilmiş ve yeni olması,
Tuğla cinsi
Puzzolanik etkiyi arttırmak için horasan tanelerinin ince olması,
Pişmiş toprağın miktar ve tane büyüklüğünün doğru saptanması
Kireç-horasan birleşim oranı
Sertleşme süresi
Suya karşı mukavemet

SONUÇ

Eski eserlerin restorasyon çalışmalarında kullanılacak malzemeleri doğru seçmek ve uygulamak eserin tarihi belge niteliğini korumak açısından önemlidir. Kültür mirasımız olan eski eserlerin korunmasındaki temel tutum korumanın kalıcı olmasını, sürekliliğini sağlamak olmalıdır.

Bunun için eskiden kullanılan yapım sistemlerini ve malzemeleri tanımak sağlıklı ve kalıcı bir restorasyon çalışması için gereklidir.